حمام های قدیمی تهران | سفری به اعماق تاریخ و سنت
در تهران چند حمام قدیمی وجود دارد؟ تهران، شهری با قدمتی بیش از چند سده، تنها به برج میلاد یا خیابان ولیعصر محدود نمیشود. در دل این کلانشهر، آثاری نهفته هستند که سکوت تاریخ را فریاد میزنند. یکی از این گنجینههای ارزشمند، حمامهای تاریخی آن است. در این مقاله با برخی از مهمترین حمام های قدیمی تهران آشنا میشویم که هنوز هم عطر گلاب، صدای آب و گرمای دلنشین خزینهشان، حالوهوای سنتی را زنده میکند.
معرفی قدیمیترین حمام های تهران
گرمابههایی که زمانی محل تجمع، معاشرت و نظافت اهالی شهر بودند و امروز به عنوان میراث فرهنگی، مقصدی جذاب برای گردشگران داخلی و خارجی بهشمار میآیند. همراه ما باشید تا آدرس، ساعات بازدید، ویژگیهای معماری و اهمیت فرهنگی آنها را مرور کنیم.
حمامهای تاریخی تهران نهتنها یادگارهای معماری باشکوه هستند، بلکه روایتگر سبک زندگی، باورها و تعاملات اجتماعی در دل تهران قدیم هستند. این گرمابهها با کاشیهای هفترنگ، گنبدهای نورگیر، خزینههای عمیق و حکایتهای بیپایان، فرصتی فراهم میکنند تا شناخت بهتری از پایتخت داشته باشیم.
حمام نواب، روایتی سینمایی از سنت ایرانی تهران
حمام نواب یکی از مشهورترین حمام های تاریخی تهران است که در دوران قاجار ساخته شد و در دوره پهلوی نیز مورد استفاده قرار گرفت. این حمام در محلهای قدیمی و پر از خاطره واقع شده و به عنوان لوکیشن فیلمهای مشهوری همچون قیصر و طوقی شناخته میشود.
ویژگیهای حمام نواب
- معماری قاجاری با کاشیکاریهای اصیل
- سربینه وسیع با گنبدی تزئینشده
- فضای گرمخانه با نورگیرهای سنتی
- محل ضبط فیلمهای سینمایی کلاسیک
آدرس و ساعت بازدید حمام نواب
| ساعت بازدید | از ساعت 8 صبح الی 20 |
| آدرس | تهران، خیابان ۱۵ خرداد، نرسیده به میدان محمدیه، کوچه حمام نواب (لوکیشن) |
این حمام سالهاست بلااستفاده باقی مانده است. سازمان میراث فرهنگی در سالهای گذشته پیشنهاد مرمت و تبدیل آن به موزه سینما را داده بود، اما پروژه به سرانجام نرسیده است. با توجه به سابقه فرهنگی مکان، پتانسیل بالایی برای جذب گردشگر دارد.
حمام گلشن تهران
حمام گلشن از آثار برجسته دوره قاجار در منطقه سنگلج تهران است. این حمام در مجاورت بازارچه سنتی و فضای فرهنگی قدیمی تهران قرار دارد و بازسازیهایی روی آن انجام شده است.
ویژگیهای حمام گلشن
- نقاشیهای دیواری و طاقهای گچی
- قرارگیری در بافت تاریخی سنگلج
- فضای نسبتا محفوظ با پتانسیل تبدیل به موزه مردمشناسی
آدرس و ساعت بازدید حمام گلشن
| ساعت بازدید | در حال حاضر فقط بهصورت محدود در برخی مناسبتها یا با هماهنگی قبلی قابل بازدید است. |
| آدرس | تهران، خیابان مصطفی خمینی، نبش کوچه بالاگر، روبروی امامزاده اسماعیل، پلاک 125 (لوکیشن) |
این حمام توسط سازمان زیباسازی شهرداری شهر تهران به صورت جزئی مرمت شده است. برنامههایی برای تبدیل آن به موزه یا فضای فرهنگی وجود دارد، ولی اجرای آن به کندی پیش میرود. در حال حاضر بیشتر برای برنامههای مناسبتی فرهنگی استفاده میشود.
حمام پامنار تهران
حمام پامنار یکی از حمامهای تاریخی با قدمت بیش از 100 سال در مرکز تهران است. این حمام به دلیل موقعیت جغرافیاییاش در نزدیکی مسجد پامنار و راسته بازار از جاهای دیدنی تهران، مورد استفاده اهالی و بازاریان قرار میگرفت.
ویژگیهای حمام پامنار
- معماری سادهتر نسبت به سایر حمامهای قاجاری
- سربینه و گرمخانه کوچک و کاربردی
- بازتابی از زندگی مردمان اصیل تهران در بافت قدیمی
آدرس و ساعت بازدید حمام پامنار
| ساعت بازدید | در حال حاضر فعال نیست و نیاز به مرمت دارد. |
| آدرس | تهران، پامنار، خیابان ناصرخسرو، خیابان مروی، خیابان حق پرست، پلاک 59 |
این حمام در وضعیت فرسوده قرار دارد و تاکنون اقدامی برای مرمت اساسی آن صورت نگرفته است. کارشناسان میراث فرهنگی این حمام را دارای ارزش تاریخی بالا میدانند، ولی پروژهای برای احیا یا تبدیل آن به مکان فرهنگی هنوز آغاز نشده است.
حمام کشوریه تهران
حمام کشوریه در قلب محله تاریخی عودلاجان قرار گرفته؛ محلهای که علاوه بر بناهای ارزشمند، بافت قدیمی و کوچهپسکوچههای خاطرهانگیزش، امروزه بازارچه عودلاجان را نیز در خود جای داده است. اگر علاقهمندید با دیگر جلوههای این محله، فضاهای فرهنگی و فعالیتهای هنری آن بیشتر آشنا شوید، بازدید یا مطالعه دربارهی بازارچه عودلاجان میتواند تصویری کاملتر از این محدوده تاریخی ارائه دهد.
ویژگیهای حمام کشوریه
- گچبریهای ظریف در سقف
- استفاده از سنگ مرمر در کف
- پلان هندسی سنتی با توجه به اصول معماری ایرانی
آدرس و ساعت بازدید حمام کشوریه
| ساعت بازدید | این حمام باز نیست و در وضعیت نیمهمتروک قرار دارد. |
| آدرس | تهران، محله عودلاجان، خیابان مصطفی خمینی، کوچه کشوریه (لوکیشن) |
این حمام تاکنون تحت هیچ برنامه مرمت رسمی قرار نگرفته است. کارشناسان محلی و گروههای مردم نهاد تلاشهایی برای جلب توجه مسئولان داشتهاند. با توجه به موقعیت آن در عودلاجان یکی از جاهای تاریخی تهران، میتوان آن را در آینده به عنوان موزه یا گالری سنتی بازسازی کرد.
حمام باب همایون تهران
حمام باب همایون اثری اصیل از دوره قاجار با قدمتی بیش از ۳۰۰ سال است. این گرمابه تاریخی روزگاری مختص شاهزادگان و درباریان بود و امروزه بهعنوان گرمابه سنتی فعال شناخته میشود.
نزدیکترین ایستگاه مترو به حمام باب همایون، ایستگاه ۱۵ خرداد است.
ویژگیهای حمام باب همایون
- معماری مهم با کاشیکاری فیروزهای، گنبدهای قوسی و چاه قنات زیرزمینی
- بزرگترین بخشها بیش از ۱۰۰۰ مترمربع و حدود ۲۰ پله زیر سطح زمین
- گرمایش با کورههای سنتی در کف و وجود کمدهای چوبی قدیمی ۱۴۰ ساله
- شاهد حضور شخصیتهایی مانند جهانپهلوان تختی
آدرس و ساعت بازدید حمام باب همایون
| ساعت بازدید | از ساعت 7 صبح الی 19 |
| آدرس | تهران، میدان امامخمینی (توپخانه)، خیابان باب همایون، کوچه قنات (لوکیشن) |
با مرمتهای اصولی انجامشده، هنوز فعال است و به عنوان محل گردشگری سنتی همراه با خدمات کیسهکشی، دلاک و پذیرایی تبدیل شده است.
حمام انصاری تهران
این حمام اواخر دوره قاجار (۱۳۳۴ ه.ش) ساخته شده و در محله منیریه واقع است. طراحی آن شامل هشتی، رختکن، گرمخانه و خزینه میشود.
ویژگیهای حمام انصاری
- گنبد عرقچین، تزئینات گچبری، آجرکاری و کاشیکاری
- دارای سه درب ورودی و بخشهایی مانند انبار سوخت و کوره سنتی
آدرس و ساعت بازدید حمام انصاری
| ساعت بازدید | از ساعت 12 الی 24 |
| آدرس | تهران، میدان منیریه، خیابان ولیعصر (فرهنگ)، جنب کوچه قدسی |
این حمام در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی به شماره 4569 ثبت شده و در سال ۱۳۸۵ مرمت گردیده است. اکنون به عنوان سفرهخانه سنتی ارسباران فعال است.
حمام قبله تهران
حمام قبله معروف به حمام خانم، اثری از دوره صفویه (حدود ۴۰۰ سال پیش) است. ابتدا عمومی برای بانوان ساخته شد و بعدها با تغییر نام به حمام قبله برای مردان نیز استفاده گردید.
ویژگیهای حمام قبله
- دارای بخشهای هشتی، سربینه، گرمخانه، خزینه و گنبدهای نورگیر
- معماری آجری و کاشیکاری با سیستم گرمای سنتی و نورگیری طبیعی
آدرس و ساعت بازدید حمام قبله
| ساعت بازدید | از ساعت 9 صبح الی 18 |
| آدرس | تهران، بازارچه نایبالسلطنه، کوچه قبله، منطقه ۱۲ (لوکیشن) |
حمام قبله در مالکیت خانواده بادامی است و در فهرست آثار ملی ثبت شده، اما به دلیل کمبود بودجه هنوز مرمت کامل نشده و وضعیت بنا آسیبدیده است.
حمام حاجآقا محمود؛ گرمابهای در دل ری
حمام حاجآقا محمود در خیابان فدائیان اسلام شهر ری قرار دارد و یکی از آثار برجسته دوره صفوی است. این حمام در سال ۱۳۷۸ با شماره ۲۲۹۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. با وجود ثبت ملی، در سالهای اخیر مورد بازسازی قرار نگرفته و نیازمند مرمت فوری است.
ویژگیهای حمام حاجآقا محمود
- ساختار معماری اصیل صفوی
- سنگفرشهای کهن و سردر زیبا
- حضور خزینه و گرمخانه سنتی
آدرس: تهران، شهرری، خیابان فدائیان اسلام، نبش کوچه شهید موسیوند
حمام میرزا یوسف؛ بازماندهای در عودلاجان
حمام میرزا یوسف یکی دیگر از حمامهای معروف دوره قاجاریه است. این حمام در محله عودلاجان قرار دارد و در زمان ناصرالدینشاه توسط میرزایوسف مستوفیالممالک ساخته شد. حمام میرزا یوسف پس از مرمت، به خانه فرهنگ تبدیل شده و نمایشگاهها و رویدادهای فرهنگی در آن برگزار میشود. نزدیکی این حمام به امامزاده یحیی، یکی از اماکن زیارتی تهران بازدیدکنندگان بسیاری دارد.
حمام میرزا یوسف اولین حمام نمره تهران است.
ویژگیهای حمام میرزا یوسف
- طراحی سنتی با سربینه، گرمخانه و خزینه
- مرمتشده با حفظ ساختار اولیه
آدرس: تهران، شهر ری، خیابان یوسفآبادی، خیابان امامزاده یحیی، بالاتر از خیابان نعیمی
حمام همتیار تهران
حمام همتیار در دوره قاجار ساخته شده و یکی از قدیمیترین حمامها و جاهای دیدنی جنوب تهران است. این حمام در نزدیکی بازار و خیابان وحدت اسلامی، واقع شده است. حمام همتیار به سبک سنتی ایرانی با بخشهایی مانند سربینه، گرمخانه و خزینه طراحی شده و در گذشته محل مهمی برای گردهماییهای محلی و رعایت بهداشت عمومی بوده است. با گذشت زمان، با وجود تغییرات شهری، این بنا همچنان حفظ شده و بخشی از میراث فرهنگی تهران به شمار میرود.
ویژگیهای حمام همتیار
- سبک معماری: سنتی ایرانی با طاقها و گنبدهای آجری
- تفکیک جنسیتی: دارای بخشهای جداگانه برای بانوان و آقایان
- نورپردازی سنتی: استفاده از روزنههای سقفی برای ورود نور طبیعی
- کارکرد اجتماعی: محل تجمع و تعاملات اجتماعی در گذشته
آدرس: تهران، خیابان وحدت اسلامی، کوچه فرزین بین کوچه دوم و صادقی، پلاک ۵۹ (محله سنگلج)
حمام های قدیمی تهران، تنها مکانی برای شستوشو نبودند؛ آنها محل معاشرت، فرهنگسازی و حتی سیاستورزی بودند. بازدید از این گرمابهها، سفری است به گذشتهای نهچندان دور که هنوز در میان آجرها و بخار خزینههایشان نفس میکشد. اگر دوست دارید تجربهای متفاوت از سفر به تهران داشته باشید، بازدید از این حمامها را در برنامهتان بگنجانید.
سوالات متداول درباره حمام های قدیمی تهران
حمامها بخش مهمی از تاریخ اجتماعی، فرهنگی و معماری تهران هستند. آنها علاوه بر کاربرد بهداشتی، محل معاشرت، گفتگو و حتی تصمیمگیریهای مهم سیاسی و اجتماعی بودهاند.
خیر. برخی از آنها مرمت شده و قابل بازدید عمومی هستند، اما برخی دیگر یا متروکه شدهاند یا نیاز به هماهنگی قبلی دارند.
حمام نواب، حمام انصاری و حمام باب همایون
صبحهای روزهای کاری، بهترین زمان برای بازدید و پرهیز از شلوغی است. برخی حمامها در ساعات عصر نیز برنامههای فرهنگی دارند.
بله، برخی آژانسهای گردشگری و راهنماهای محلی تورهایی تخصصی برای بافت تاریخی تهران و حمامهای قدیمی برگزار میکنند. تورهای عودلاجان و سنگلج معمولاً شامل بازدید از این حمامهاست.
